Rwandareis 2015

 

Via het werk ben ik, Margit Kleiker van Lelie zorggroep, al enige tijd betrokken bij het ouderen project in Rwanda, een project waarin ouderen worden ondersteund bij de basis behoeftes zoals voeding, hygiëne en gezondheid. In 2008 en 2012 heb ik het land ook bezocht en met eigen ogen kunnen zien waar het geld van het project naar toe gaat en een rondreis gemaakt. In 2013 ben ik gevraagd om namens de Lelie zorggroep onderzoek te doen met een aantal collega’s in een ziekenhuis, 2 weken zijn we er geweest wat geresulteerd heeft in een nieuw project.

Mijn kerk in Ridderkerk heeft ook al jaren contact met Rwanda en iedere 5 jaar gaat er een delegatie naar toe. Dit keer was het onderwerp ouderen in de gemeente en dus werd er gevraagd of ik mee wilde. Toen bleek dat het lastig was gegadigden te vinden heb ik ja gezegd en ik heb er geen spijt van. Wat was het een leuke maar enerverende reis. We hebben per koppel 13 kerkdiensten bezocht, één groot feest met muziek, dans en aanbidding en het duurde gemiddeld 3 uur.

Het thema was dus ouderen en we hebben veel van hen ontmoet. In tegenstelling tot Nederland is de groep ouderen in Rwanda heel klein. In de opbouw van het land na de genocide zijn ze de ouderen een beetje uit het ook verloren. Tijdens ons bezoek was er dus veel aandacht voor deze groep en in sommige kerken was er helemaal niks voor hen geregeld. Ik had niet durven hopen dat we met ons bezoek een verschil zouden maken maar dat is wel gebeurd. Vanaf nu heeft iedere kerk een ouderen groep die elkaar maandelijks ontmoet, samen zingt, bidt en praat. Degene die niet meer naar de kerk kan wordt door één van de vele koren “geadopteerd” en regelmatig bezocht.

De dankbaarheid van sommige ouderen was zo groot, echt ontroerend. Wat was het mooi dat dit bezoek zoveel met het werk van de Lelie zorggroep in Rwanda heeft te maken, dat kan ik zeker gebruiken. Wil je weten wat Lelie zorggroep allemaal doet in Rwanda, ga dan naar de website www.zorgvoorrwanda.nl en wordt ook donateur. Voor 1 euro per maand maak je al zo’n groot verschil.

Met vriendelijke groet,
Margit Kleiker

Palliatieve zorg
In het kader van het Palliatieve care project brengen we ook thuisbezoeken. We waren dit keer bij een oude, magere vrouw die op circa 45 minuten van het ziekenhuis in de heuvels woont en wordt verzorgd door haar kinderen. Ze heeft baarmoederhalskanker en wordt door het palliatieve team regelmatig bezocht. We hebben daar nu een eenvoudige schuimrubberen matras gebracht, omdat mevrouw op niet meer lag dan een rieten mat en er doorligplekken dreigden te ontstaan. Tevens controleerden we haar algemene toestand. Al met al een effectieve en nuttige inzet. Zie ook de fotorapportage van dit bezoek bij Fotoboeken (home visit palliatief).

Hartelijke groet,
Margit Kleiker
Kees Goedhart


Een greep uit de dagboeken van... (week 1)

Kibogora Hospital 2015
The Dutch Team

Het gezelschap bestaat dit jaar uit Karin en Marcella (verpleegkundigen Maasstad ziekenhuis), Brigit (verpleegkundige Zorgpartners), Kees (Specialist Ouderengeneeskundige, palliatieve zorg), Renée (ergotherapeut Lelie zorggroep) en Annemarie (ergotherapeut Zorgpartners).

Op vrijdag 2 januari vlogen we, via Istanbul, naar de hoofdstad van Rwanda, Kigali. Daar 2 nachten doorgebracht, de zaterdag gebruikt om wat praktische zaken af te handelen als geld wisselen, telefoonkaarten kopen en het Genocide Memorial bezocht.

Zondag vroeg afgereisd naar Kibogora, 8 uur gereden! Maar de uitzichten en de eerste indrukken van het land onderweg maken veel goed.

Het is onmogelijk om de eerste week in woorden te vatten zonder er een compleet boek van te schrijven, dus bij deze ‘een greep uit’...

Social Care project
Woensdag de eerste keer op huisbezoek geweest in het kader van het Social Care project. Etienne, de verantwoordelijke medewerker Social Work, gaat met mij op pad. Gezien we lopend gaan, pak ik de rugzak met een cadeautje voor de mevrouw die we gaan bezoeken: Elisabeth. En Etienne neemt zeep, rijst en een flesje lotion mee. Het is heuvel op en heuvel af, onderweg komen we loslopende geiten en veel kinderen tegen. Daardoor wordt het een gezellige wandeling.

Elisabeth is nog relatief jong, namelijk 77 jaar, maar ze kan pas sinds enkele maanden haar eigen huisje weer uit. Ze was voorheen verzwakt door een slechte conditie ten gevolge van hartproblemen en ondervoeding. Etienne bezoekt haar één keer per maand en door zijn bezoekjes knapt ze langzamerhand op. Ze kan nu zelfs weer buiten haar huisje komen en gaat op zondag lopend naar de kerk (dichtbij, samen met de buurvrouw van 88 jaar). Hierdoor komt ze weer wat onder de mensen en wordt haar sociale netwerk versterkt. Haar huisje is door het Sociale Project opgeknapt: er is een toilet en een stookplaats met een goede schoorsteen gebouwd. Dit klinkt misschien raar voor een land in Afrika, maar het is ´s avonds en ‘s nachts flink koud, doordat het huisje hoog gelegen is (op ongeveer 1700m). Dus een mogelijkheid om er ’s avonds warmer bij te zitten is geen overbodige luxe. Elisabeth geeft aan dat ze de laatste tijd last van haar maag heeft, en met behulp van Etienne kom ik erachter dat ze maar 1 (grotere) maaltijd per dag gebruikt, wat de maagklachten waarschijnlijk veroorzaakt. Samen met Etienne naar oplossingen gezocht om de maaltijden over de dag te spreiden. Elisabeth heeft niet veel mogelijkheden om bijvoorbeeld klaargemaakt eten te bewaren, maar de rijst kan ook in 2 keer gekookt worden, ze stookt immers toch ’s avonds vuur voor de warmte. Dit idee met Elisabeth besproken, het leek haar een goed plan. Afgesproken om over een paar weken met Etienne nog eens terug te komen, om te bekijken of mevrouw baat heeft bij onze adviezen.

Reactivatie van een CVA patient
Op donderdag, samen met fysiotherapeut Ernest heb ik kennisgemaakt met Mattheus, 1 van de voor ons geselecteerde patiënten voor het revalidatie/ reactiveringsproject op de afdeling interne geneeskunde. Een man met een CVA linker hemisfeer en hemiparese rechts (uit november 2014) die sinds een week opgenomen is in het ziekenhuis. De familie heeft een maand gebeden voor hem thuis, maar toen de verlamming maar niet overging toch maar een centre santé (soort huisartsenpost) opgezocht die Matteus heeft doorverwezen naar het ziekenhuis. Voor ons onbegrijpelijk dat patiënten en familie zo lang wachten met het inschakelen van een dokter, maar iets wat in Rwanda regelmatig voorkomt, bij (gezondheids)problemen is een dominee of andere geestelijk verzorger vaker bezocht bij het ontstaan van het probleem.

Op vrijdag na de dagopening ben ik naar de afdeling Interne geneeskunde gegaan voor een ADL check/ training met Mattheus. Vanochtend was er alleen een minimaal Engels sprekende zuster aanwezig.  Met handen en voeten (lees: hints voor gevorderden) uitgelegd wat de bedoeling was, maar dit bleek nog erg lastig. Uiteindelijk de patiënt in een rolstoel geholpen en maar laten zien wat de bedoeling was. Dit pikte Mattheus heel snel op. De verpleging en broer van Mattheus meerdere malen erop moeten attenderen het juist niet van hem over te nemen, maar hem de kans te geven zelf te doen wat hij kon, desnoods met trucs of een andere manier van doen. Mattheus, in het begin niet helemaal begrijpend en enigszins ongemakkelijk, zag je enorm groeien in zijn zelfvertrouwen en kunnen, binnen één training! Door middels van Training on the job heb ik nu de zorg kunnen laten zien en ervaren dat in deze fase van herstel, patiënten best al wat zelf kunnen uitvoeren in het kader van reactivering.  Een plan/overdracht voor de zorg geschreven en afgesproken aanstaande maandag weer te gaan oefenen. 

Home Visit Palliative Care Project
Onze eerste week in Rwanda was erg intensief. Ik ben samen met mijn collega Madeline (palliatieve zorg verpleegkundige) meerdere malen op huisbezoek geweest. Een van de patienten die we deze week samen bezochten was Marie-Rose. Marie-Rose is een 21 jarig meisje met HIV en tuberculose.

Aangekomen bij het huisje zie ik al gelijk dat zij leeft in grote armoede. Samen met haar moeder en zusje leeft, kookt, slaapt zij in een kamertje van 6x6 meter. Heel klein, geen elektriciteit. Marie-Rose ligt op de grond op een rieten mat en is erg verward. Haar algehele conditie is erg slecht en na enige tijd met moeder te hebben gesproken besluiten we haar de volgende dag op te nemen in het ziekenhuis. In de auto terug naar het ziekenhuis ben ik ontdaan van wat ik heb gezien. De volgende dag halen we haar op met de ambulance en wordt Marie-Rose onderzocht. Inmiddels zijn we een week verder en het gaat wat beter met haar, de verwardheid is minder geworden. Langzaam begint ze weer wat te eten en te drinken. Vandaag heeft ze na maanden weer voor het eerst opgezeten, in een rolstoel, hier lijkt ze erg van te genieten. Samen met Renee probeer ik haar te trainen in het uitvoeren van de dagelijkse activiteiten zoals wassen een aankleden. Hier heeft ze nu nog hulp bij nodig. Momenteel kijken Madeline en ik naar de thuissituatie en proberen we een route uit te stippelen voor haar toekomst, ook al zal deze niet rooskleurig zijn.

Bekende patient Felicien (van bezoek in 2013)
Vandaag Felicien, ongeveer 38 jaar met een dwarslaesie en al sinds enkele jaren bekend in het ziekenhuis, nog even bezocht en gesproken met de zorg over het mobiliseren in de rolstoel. Waar Felicien vorig jaar nog maar 1 keer per week uit bed werd gehaald en in een rolstoel geholpen, zonder broek of slippers aan (met blote voeten vol wonden op metalen voetplaten en in een laken gewikkeld), werd hij nu iedere dag door de zorg in de rolstoel geholpen en vroeg hij er zelf om!

Vorig jaar hebben we intensief met Felicien en de zorg+leerlingen gewerkt, de zorg stimulerend en uitleggend waarom mobiliseren zo belangrijk was voor een revalidant of chronische patiënt, het was super om te zien dat een jaar later hier ook echt iets in veranderd is! Ook zijn kamergenoot, Fidele (een jonge man met ook een dwarslaesie) werd iedere dag gemobiliseerd in de rolstoel. Mooi!

Binnenkort zal Felicien met ontslag gaan, het ziekenhuis heeft voor zowel Fidele als Felicien huisjes gekocht (deze blijven in het bezit van het ziekenhuis, maar zijn voor chronische, erg beperkte patiënten die niet terug kunnen naar huis en waar nu in Rwanda nog geen voorzieningen voor zijn). Hier zal Felicien dan samen met zijn broer gaan wonen, de broer kan Felicien dan de dagelijkse zorg geven, maar als het nodig is en voor controle, is er een Health Centre (soort huisartsenpost) dichtbij het huisje.
Wat boffen wij in Nederland toch met zorgverzekeraars, gemeenten met afdelingen Wmo en de AWBZ...

Ook dit is Rwanda!
Iedere morgen wordt de dag in het ziekenhuis met al het beschikbare personeel geopend door met elkaar te bidden, zingen en de dominee preekt. Om 7.00uur (!) zitten wij dus op de houten bankjes en proberen met het psalmenboek in de hand mee te zingen in het Kynrwanda. Gisteren werd dit blijkbaar opgemerkt door iemand uit het kerkkoor van de plaatselijke kerk en vroeg Christine ons na de dagopening of wij (Renée,Brigit, Marcella en Annemarie) misschien mee wilden zingen in het kerkkoor, tijdens een video opname morgen... geen van allen zijn we er zeker van dat de ramen dit gaan overleven, maar Christine klinkt zo enthousiast dat we, voor we het weten, een afspraak hebben gemaakt voor een repetitie diezelfde middag. Met Christine, een ander koorlid en de koorleider een uurtje geoefend, de songtekst gaat mee als spiekbrief!

Vanmiddag in de achtertuin van het guesthouse, met uitzicht over het Kivu meer, met het complete koor (70 man/vrouw!) 2 keer het lied ingezongen, één van de twee cameramannen was de boom ingeklommen om beter te kunnen filmen! Het idee, en thema van het lied, is dat er geen verschil is tussen mensen, ongeacht kleur of geloof. Samen is een kernwoord, dus na afloop ook samen symbolisch een maiskolf gegeten en een flesje fanta gedronken, gedanst en gekletst. De fanta’s leeg, het krat weer vol, liep de tuin weer leeg en zijn wij een ervaring rijker!

Een greep uit de dagboeken van... (week 2)

Kibogora Hospital 2015

The Dutch Team

Bezoek aan een revalidatiecentrum in Rwanda
In alle vroegte maandag 19 januari vertrokken met Annemarie en Brigit naar revalidatiecentrum Gatagara in Nyanji. Onderweg behoorlijk wat tegenslagen; wegopbrekingen en een vrachtwagen overdwars op de weg, wat er voor zorgde dat onze heenreis maar liefst 5 uur heeft gekost. Maar hé dat is Afrika!  Gatagara is oorspronkelijk opgericht door de Broeders van liefde. Een Belgische Christelijke organisatie. Het revalidatiecentrum biedt behandeling (ook orthopedische ingrepen), revalidatie, basisonderwijs en voorgezet onderwijs aan kinderen met een lichamelijke of psychische beperking tot 25 jaar. Komend weekend wordt de beroepsopleiding geopend, waar mensen met een beperking een beroep kunnen leren.

Gatagara in Nyanji is de "hoofdlocatie", daarnaast hebben ze nog 6 kleinere locaties die met name fysiotherapie en scholing bieden. Er is 1 locatie speciaal voor kinderen met een verstandelijke handicap.  De doelgroep die Gatagara bedient zijn met name kinderen en jongeren.  De zorgkosten worden gefinancierd door deels de Belgische overheid en fondsen als het Liliane Fonds. De basis zorgverzekering in Rwanda ('mutuel', vergelijkbaar met ons vroegere ‘ziekenfonds’) dekt de verblijfs- en behandelingskosten in het revalidatiecentrum niet. Hier zijn ze vanuit het revalidatiecentrum wel mee bezig met de overheid. Sommige Rwandezen die het financieel beter hebben, hebben een particuliere aanvullende verzekering die evt. nog een gedeelte dekt, maar voor de meeste (arme) Rwandezen is dit niet weggelegd. Voor volwassenen boven de 25 jaar bestaat er in Rwanda geen mogelijkheid tot revalidatie. Mits mensen het zelf kunnen bekostigen kunnen ze nu terecht in Gatagara.

Dit probleem zien wij ook terug in het ziekenhuis. Mensen zijn medisch uitbehandeld en gaan direct naar huis. Als ze "geluk" hebben wonen ze dichtbij het ziekenhuis en zijn ze mobiel genoeg om wekelijks terug te komen naar het ziekenhuis voor poliklinische fysiotherapie behandelingen (logopedie en ergotherapie zijn er sowieso niet), maar voor de meeste patiënten is dit niet mogelijk.  De Health Centres en Health Posts bieden alleen de primaire medische zorg en dus geen behandeling.  Patiënten die een CVA hebben doorgemaakt, en in Nederland door intensieve revalidatie nog een kans zouden hebben op optimaal herstel, gaan hier vaak naar huis zonder verdere behandeling of (hulp)middelen. 

De infrastructuur (wegen) in Rwanda zijn slecht.  Er is 1 verharde asfaltweg die vanaf de hoofdstad loopt.  De rest is onverhard, heuvelachtig en vol kuilen en stenen.  Functioneren in de rolstoel is in Rwanda vrijwel onmogelijk en de meeste rolstoelgebonden patiënten zijn dan ook aan huis gebonden. Aangekomen in Gatagara waren wij zeer verrast over wat we aantroffen.  Verscheidene groepen gebouwen, verbonden middels overdekte geasfalteerde (op z'n Afrikaans, dat wel) paden, waardoor mensen zich in een rolstoel van A naar B over het terrein kunnen verplaatsen.  We werden welkom geheten door iemand van de administratie die ons algemene informatie gaf over Gatagara. Vervolgens begon de rondleiding, waar 1 van de 2 eigen (basis)artsen, de ‘Occupational Therapist’ (in Rwanda bestaat dit beroep nog niet als zijnde Ergotherapeut zoals wij dat kennen, uitvoering komt neer op Activiteitenbegeleidster) en later ook de fysiotherapeut zich bijvoegde.

We begonnen ons bezoek bij de orthopedisch instrumentmaker. Een hele grote werkplaats met een aparte gipskamer om prothesen en orthesen aan te meten. De werkplaats bestond uit grote machines (van Duitse makelij) en diverse werkbanken. Hier zagen wij mooie kunststof orthesen en metalen met leer (afhankelijk van wat iemand kan betalen), zelfgemaakte krukken en enkel-voet ortheses. Er schijnen in Rwanda nog 2 van dit soort werkplaatsen te zijn waar mensen terecht kunnen voor een (maatwerk) prothese of orthese, maar die van hen was volgens de instrumentmaker natuurlijk de beste ;-) Hiervoor kunnen mensen ook van buitenaf doorverwezen worden. Het vervaardigen van een prothese duurt ongeveer een week en mensen moeten in die week meerdere malen terugkomen voor een tussenpassing.

Na de rondleiding op de werkplaats zijn we naar de medische ward gelopen. De arts nam hier het woord over. De aanmeldpost, wondverzorgingskamers (dit gebeurt niet op zaal ivm gebrek aan privacy; bedden staan dicht op elkaar zonder gordijn ertussen, zelfde situatie als in het ziekenhuis eigenlijk), buitenzijde radiologie en OK. Vervolgens hebben we een bezoek gebracht aan de zaal.  Jongens en meisjes liggen apart en iedere patiënt heeft een eigen caregiver mee die de ADL en het eten op zich neemt, idem als in het ziekenhuis. Vervolgens een bezoek gebracht aan de fysiotherapie. De fysio’s behandelen hier alleen klinisch. Elke ontslagen patiënt wordt na 1 maand terug gezien voor check-up, maar omdat patiënten uit heel Rwanda komen en veelal geen vervoer hebben is dit niet altijd haalbaar. Poliklinisch doen ze niet. Doorverwijzen/overdragen naar andere collega's eigenlijk ook niet, vaak ook omdat patiënten te ver wonen van andere instellingen met fysiotherapie.

Tijdens het bezoek aan Gatagara is één van de fysiotherapeuten vanuit Kibogora Hospital meegeweest. Benadrukt is de eventuele mogelijkheid tot samenwerking/doorverwijzing in de toekomst. Veel van onze vragen zijn tijdens dit bezoek beantwoord en veel vermoedens ook bevestigd. Rwanda mag dan één van de snelst groeiende economieen van Afrika hebben, maar dit wil niet zeggen dat het land ver ontwikkeld is op alle gebieden, gezondheidszorg is daar een goed voorbeeld van, nog veel winst te behalen!  De hoofdstad is inderdaad in korte tijd enorm gegroeid, de infrastructuur verbeterd. Maar wie verder landinwaarts reist ziet het ontwikkelingsland, de armoede, het gebrek aan basisvoorzieningen zoals goede gezondheidszorg die lang niet voor iedereen toegankelijk of beschikbaar is.

Palliative Care Project en de afdeling Internal Medicine
De afgelopen weken heb ik mijn aandacht verdeeld tussen de afdeling interne geneeskunde en het palliative care project. Op de afdeling interne geneeskunde heb ik een aantal dagen met de verpleegkundige meegewerkt om zo inzicht te krijgen in hun kennis en kunde. Hieruit blijkt dat niet altijd alle kennis op orde is dus wanneer dit niet zo was heb ik hen uitleg gegeven over bijvoorbeeld het toedienen van zuurstof, belang van mobiliseren en het schrijven van een goed zorgplan. Daarnaast probeer ik hen te stimuleren om meer te communiceren met de artsen. De verpleegkundigen hier vinden het wat griezelig om hun observaties kenbaar te maken bij de arts, maar dit is toch wel heel belangrijk...!

Afgelopen dinsdag hebben ik les gegeven aan het Palliative Care team over het herkennen van de stervensfase en het begeleiden van de naasten van de patient. Hierin heb ik benoemd wat belangrijk is en welke zorg er geboden dient te worden. Dit was wel even wennen want praten over de dood is niet echt gebruikelijk in de Rwandese cultuur.

Voor het palliative care project blijven de huisbezoeken erg belangrijk, dus ook deze week ben ik er weer opuit gegaan. Ditmaal om een 7 maanden oud jongetje te bezoeken. Ik heb het jongetje en zijn ouders in de eerste week ontmoet in het ziekenhuis. Het jongetje is toen opgenomen met een waterhoofd en hoogstwaarschijnlijk een infectie in het brein. Het kindje is nu meervoudig gehandicapt en inmiddels thuis, waar hij afwacht op wat de toekomst hem brengt. Sinds het ontslag is hij meer gaan drinken maar het probleem van een hoge spierspanning in zijn hele lichaampje blijft bestaan. Eigenlijk moet hij fysiotherapie krijgen voor het doorbewegen van zijn gewrichten maar helaas bestaat deze mogelijkheid niet in het district waar hij woont. Dit is dan ook weer een andere kant van Rwanda. Soms zo gecompliceerd.

Multidisciplinair werken
We zijn druk om het multidisciplinaire werken als een team te introduceren. Vorige week waren we al voorzichtig begonnen op de Post Chirurgie afdeling. Deze week zijn we gestart op de afdeling Internal Medicine. Het afdelingshoofd is pas deze week begonnen om deze afdeling te leiden, nadat hij met succes zijn vorige afdeling op poten heeft gezet. Vandaag hebben we samen met de afdelingsverantwoordelijke op deze afdeling het eerste multidisciplinaire zorgplan in elkaar gezet, tot nu toe werkten ze op de afdelingen alleen met Nurse Careplans. Het eerste MDO (dat is hier helemaal iets nieuws!) is aanstaande donderdag en de betreffende disciplines zijn uitgenodigd. Verder hebben we met de afdelingsverantwoordelijke besproken hoe het multidisciplinaire werken en het maken van een multidisciplinair zorgplan geimplementeerd zou kunnen worden. Ephrem (de afdelingsverantwoordelijke) is enthousiast.
We zijn erg benieuwd hoe dit verder gaat verlopen en hoe de verpleegkundigen op de afdelingen het gaan oppakken.

Voor morgen staat  er weer een huisbezoek voor het social care project op het program en in de middag hopen we weer wat verder te gaan met het uitpakken van de containers. De bedden moeten zolang in container 1 overgepakt worden, zodat we in de tweede container nog naar onderdelen kunnen zoeken van de rolstoelen.

Als ergo op huisbezoek in Rwanda
Vanochtend zijn we (Brigit, Renée en ik) met Etienne en de oude pastor op huisbezoek geweest bij Aimable, een jonge man van 27 jaar die na 1,5 jaar in het ziekenhuis gelegen te hebben, een huisje van het ziekenhuis in bruikleen gekregen heeft en daar nu, tijdelijk met een vriend, normaal gesproken met een broer woont (caregiver). Aimable heeft door een verkeersongeluk een dwarslaesie opgelopen en is rolstoelafhankelijk.

Hij heeft destijds een rolstoel gekregen vanuit het ziekenhuis, hier zit hij echter niet goed in en de rolstoel heeft praktisch geen mogelijkheden tot in- en verstellen vanwege het vaste frame. Aimable brengt een groot deel van zijn dagen door in zijn (slaap)kamer, waar hij op een matras op de grond ligt. Wanneer hij in de rolstoel wil, moet hij van de slaapkamer naar de woonkamer gedragen worden, aangezien de rolstoel de draai niet kan maken van het smalle gangetje naar de slaapkamer toe. Hij is ontzettend sterk in zijn armen, maar doordat Aimable op een matras op de grond ligt, zou hij (als de rolstoel al in zijn slaapkamer zou kunnen komen) nooit zelf in en uit zijn rolstoel kunnen komen. Aangezien de dwarslaesie het gevolg is geweest van een verkeersongeluk, heeft Aimable een behoorlijk bedrag uitgekeerd gekregen van de verzekering, hier moet hij eten van betalen en zijn caregiver van betalen voor het water halen (geen eigen elektriciteitsnetwerk en waterleiding in het huisje). Van dit geld heeft destijds Aimable ook een radio, tv en speakers gekocht. Klinkt misschien raar, omdat hij er misschien praktischer spullen van had kunnen kopen (zoals eigen elektriciteit, hij heeft nu een gevaarlijke los-vaste constructie laten aanleggen waarbij hij eigenlijk de stroom van de buren aftapt), maar ergens ook wel goed te begrijpen omdat hij zich met behulp van deze spullen nog enigzins kan vermaken en dit de enige manier van contact met de buitenwereld is. Hij kan tenslotte niet eens zelf zijn bed uit, laat staan zijn huisje! Aimable studeerde voor het ongeluk voor Technicien, dit zou hij graag weer willen oppakken, want het is een leergierige en slimme jongen, maar ja... wie betaalt de studie en hoe zou hij ooit werkzaamheden als Technicien uit kunnen voeren? En als hij al een ander beroep zou leren, zou het een beroep met een baan vanuit huis moeten zijn, want begaanbaarheid van de omgeving van zijn huisje en vervoer zijn een probleem...

Na de lunch zijn we naar Aloys (Social Work) geweest om het huisbezoek en alle besproken adviezen/ acties met betrekking tot Aimable en zijn woonsituatie te overleggen. Wat de nodige aanpassingen aan de woning betreft: dit wordt in gang gezet (deur maken van slaap- naar woonkamer, bed ten behoeve van zelfstandige transfers van en naar de rolstoel, tafel in woonkamer om aan te werken, op termijn aanleggen van eigen elektriciteit), echter alles op z’n tijd, want nu is de aannemer nog bezig met het repareren van de keuken buiten en qua financien zijn de mogelijkheden vanuit het Social Care Project ook beperkt...

We hebben afgesproken dat wij in samenwerking met de fysiotherapie op zoek gaan in het ziekenhuis naar een meer geschikte rolstoel voor Aimable, die we dan kunnen omruilen met degene die hij nu heeft. We hebben het ook gehad over zinvolle dagbesteding en genereren van inkomen. Aimable zou graag een eigen winkeltje willen beginnen en bijvoorbeeld telefoonkaarten willen verkopen. Met zijn rolstoel kan hij echter absoluut niet bij de ‘grote’ weg komen, naar een eventueel kraampje toe, ook met hulp zou het haast niet te doen zijn, zo steil en onbegaanbaar is het weggetje naar zijn huisje toe. We hebben gesproken over de mogelijkheid om vanaf zijn mini-veranda een winkeltje op te zetten, en aan de weg bijvoorbeeld een groot bord te zetten met aantrekkelijke tekst die naar zijn winkeltje zou verwijzen.

Een startkapitaal om zo’n telefoonkaartjeskraam te starten is niet beschikbaar, bovendien heeft het Social Care team slechte ervaringen met het ‘om boodschappen sturen’ van caregivers, het is regelmatig gebeurd dat er dan onderweg geld of spullen ‘kwijtraakten’... We hebben geopperd dat Aimable, eventueel met hulp van zijn caregiver, eerst een handeltje zou kunnen beginnen waar lage startkosten aan verbonden zouden zijn, bijvoorbeeld souvenirs maken van materialen die in de natuur (gratis) beschikbaar zijn (mandjes van geweven gras, kaarten van bananenbladeren, etc.). De vaardigheden van het geknutsel zou hij kunnen leren van de activiteitenbegeleidster Felicité. Dit leek Aloys wel wat, voor morgen dus een afspraak gemaakt met Felicité en Aloys om dit met haar te bespreken.

De volgende dag met Aloys en Felicité gepraat over Aimable en de plannen die we hadden gemaakt rondom dagbesteding/ genereren van inkomen door souvenirs te maken. Met Felicité meegelopen naar haar werkruimte, en wat voorbeelden van producten die Aimable zou kunnen maken bekeken en besproken. Morgenochtend gaan Brigit en ik met Felicité en Etienne (medewerker Social Work die de huisbezoeken doet) naar Aimable toe op huisbezoek om het een en ander uit te proberen en verder te inventariseren met Aimable wat hij ook zou willen (dat vergeten ze nog wel eens te vragen hier, wat de patient zélf eigenlijk wil en denkt te kunnen).

Met de fysio alvast rondgekeken in het ziekenhuis op zoek naar een geschiktere rolstoel voor Aimable, het zou mooi zijn om morgenochtend meteen een andere rolstoel mee te kunnen nemen op huisbezoek!

De volgende dag weer op huisbezoek geweest bij Aimable, mét rolstoel. De beensteunen van de rolstoel hebben we toch eerst nog mee terug genomen naar Kibogora, vanwege de minimale steun die hij nu aan de voetplaten heeft door de spitsvoetstand. De Technische Dienst van het Kibogora hebben we met behulp van foto’s (lang leve de smartphone!) uitgelegd wat er aangepast moest worden, zij gaan hier creatief mee aan de slag en Etienne neemt dan maandag de beensteunen weer mee terug naar Aimable. Felicité heeft tijdens het huisbezoek Aimable geleerd om onderzetters te maken van gedroogd gras, met naald en draad tot cirkels te naaien (als draad worden slierten van aardappelzakken gebruikt). Dit pikte hij vliegensvlug op, dus hij kan aan de slag! Volgende keer neemt Felicité wat andere materialen mee om mee te werken.

En ook dit is Rwanda!
De grote schoolvakantie voor de basis-en middelbare scholen valt hier in de maanden november en december. Dit jaar hebben de schoolkinderen langer vakantie (om een ons niet helemaal duidelijke reden, heeft met het ministerie van onderwijs te maken) en zijn ook de eerste weken van januari nog vrij. Afgelopen weekend zagen de straten echter blauw van de schooluniformen en werden we bijna onder de voet gelopen en gereden door alle studenten die met hun hele hebben en houden hun spullen verhuisden naar de school waar ze, vanwege de lange afstanden tussen huis en school, ook wonen. Er is een vastgestelde ‘uitzet’ die je mee dient te brengen bij de start van het schooljaar, dus we hebben bergen spullen de heuvel op zien sjouwen! Koffers met kleding, zeep, bezems en matrassen werden achter op mototaxi’s, fietsen en boven op het hoofd vervoerd, maandag gaan de schooldeuren open en is het aantal inwoners van Kibogora bijna verdubbeld!